ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸੁਲਭ ਹੋਵੇ judiciary, CJI ਬੋਲੇ-ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਹੈ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕੜੀ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਸੂਰਿਆਕਾਂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਿਆਂਇਕ ਤਾਕਤ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਸੂਰਿਆਕਾਂਤ ਨੇ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਕਵੀਨ ਮੈਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਲਾਅ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ 'ਗਲੋਬਲ ਕਾਂਸਟੀਟਿਊਸ਼ਨਲ ਜਿਊਰਿਸਪ੍ਰੂਡੈਂਸ' (ਵੈਸ਼ਵਿਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਨਿਆਂਸ਼ਾਸਤਰ) ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਥੀਮ 'ਤੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ, ਨਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ 'ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੀ.ਜੇ.ਆਈ. ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਕਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਲਾਈਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ…"

ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੀ.ਜੇ.ਆਈ. ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਹੋਣ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਹੋਣ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਿੱਜੀ ਏਜੰਡੇ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ (ਗਾਰਡੀਅਨ) ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸੁਲਭ (ਪਹੁੰਚਯੋਗ) ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਖੀ ਅਸਲੀ ਲੱਗੇ। ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੇਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।"

ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੀ.ਜੇ.ਆਈ. ਸੂਰਿਆਕਾਂਤ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਨਿਆਂ ਕੀ ਹੈ.. ਕੀ ਇਹ ਬਦਲਾ ਹੈ? ਅੱਖ ਦੇ ਬਦਲੇ ਅੱਖ? ਕੀ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਇਹ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰੀਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕਸਰ ਰਾਜਾ ਸੋਲੋਮਨ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਨਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਦੋ ਕੇਸ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਹਰ ਝਗੜਾ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਸ ਤੱਥਾਂ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਕ ਜੱਜ ਦਾ ਰੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਕੇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਵੇ।"

ਨਿਆਂਇਕ ਫ਼ੈਸਲੇ 'ਤੇ ਸੀ.ਜੇ.ਆਈ. ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, "ਇੱਕ ਜੱਜ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਜਿੰਨੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਨੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੁਣੌਤੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲੇਪਣ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕਤਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਿਰਪੱਖਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਹਰ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨਸਾਨੀ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹੀ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਇਹੀ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਵਸਤੂਪਰਕਤਾ (objectivity) ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਪਰਕਤਾ (subjectivity) ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਬਾਰੀਕ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੱਛਾ ਜੱਜ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤੁਲਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।